Meer dan een opvang: wat sanctuaries voor dieren ons leren

Het voor de hand liggende doel van een opvang is onderdak bieden. Dieren komen van plekken die hun kwaad deden, en er zijn mensen die voor ze zorgen. Dat alleen al zou het werk rechtvaardigen, en in de meeste sanctuaries (plekken waar geredde dieren blijvend worden opgevangen) gaat de dag daar grotendeels aan op.

Maar er is een tweede functie, minder voor de hand liggend en misschien verder reikend: een sanctuary geeft les. Niet toevallig, als bijproduct van bezoekers die er rondlopen, maar bewust — en het brengt verschillende dingen bij die elders moeilijk bij te brengen zijn. Daarover gaat dit stuk, dat steunt op een kader van de Catalaanse pedagoog Joan Rodríguez, wiens model van wat een dierinstelling in de 21e eeuw zou moeten zijn nog altijd de helderste uiteenzetting is die we kennen.

---

Wat gevangenschap onbedoeld bijbrengt

Het helpt om met het tegenvoorbeeld te beginnen, want de meesten van ons zagen zogenaamde wilde dieren voor het eerst in een dierentuin.

Jane Goodall verwoordde het probleem eenvoudig: een dier dat in een kleine kooi zit zonder iets te doen, kan zijn persoonlijkheid niet laten zien, en dat maakt de conventionele dierentuin tot een slecht educatief model voor kinderen. De filosofe Marta Tafalla gaat verder, en haar formulering laat je niet meer los: onze beschaving leert ons van kinds af aan een afkeer van vrijheid, en daarom nemen scholen kinderen mee om kooien te bekijken — zodat ze gaan geloven dat kooien thuizen zijn.

Er is ook een zuiver wetenschappelijk probleem. Ethologie bestudeert diergedrag in de eigen termen van het dier en in zijn eigen omgeving; in verblijven is wat je kunt waarnemen grotendeels eenvoudig, stereotiep en repetitief. Rodríguez geeft een goed voorbeeld. Een eekhoorn die in een kooi opgroeit, weet nog steeds hoe hij een noot moet openen — dat is aangeboren —, maar hij wordt er nooit beter in. Een eekhoorn die in zijn eigen ecosysteem opgroeit, wordt er met de tijd beter in, omdat anderen hem laten zien hoe het moet. Haal de omgeving weg en je hebt niet alleen het dier verarmd: je hebt de les vervalst.

Haal de omgeving weg en je hebt niet alleen het dier verarmd. Je hebt de les vervalst.

---

Het eerste wat een sanctuary je leert: het individu

Hier zit de conceptuele verschuiving die alles verandert, en ze is kleiner dan ze klinkt.

Conventionele dierinstellingen geven onderwijs over soorten en ecosystemen. Hun onderwerp is de tijger, de olifant, het koraalrif. Waar ze geen onderwijs over geven, is het individuele dier — dit dier, het dier voor je, met een eigen geschiedenis en eigen belangen. In het model van Rodríguez is dat precies het onderwerp: het individu, zijn belangen en zijn welzijn.

De conceptuele verschuiving in het hart van het model van Rodríguez: het onderwerp van de les verandert.

Sanctuaries doen dat bijna automatisch, omdat ze zo zijn opgebouwd. De dieren hebben een naam en een biografie; ze werden gered van een specifieke plek; het team kan je vertellen wie met wie bevriend is. Farm Sanctuary, dat al tientallen jaren programma's voor humane education draait (onderwijs in respect voor mens, dier en planeet), beschrijft de kern van zijn methode als het voorstellen van een leerling aan één bepaalde koe, één varken of één kip — een naam leren, een blik ontmoeten, een verhaal horen. Het klinkt sentimenteel tot je ziet wat het doet: het maakt de abstractie onmogelijk. Een categorie kun je op afstand houden. Iemand met een naam niet.

En het criterium voor wie meetelt, is niet slimheid. Dat is belangrijk, want we hebben de neiging dieren te rangschikken naar hoe sterk hun geest op de onze lijkt. De relevante vraag is het vermogen om dingen te ervaren — om schade te lijden op een manier die gevoeld wordt. De Cambridge-verklaring over bewustzijn stelde dat het ontbreken van een neocortex een organisme er niet van weerhoudt affectieve toestanden te ervaren; het bewijs strekt zich inmiddels uit tot vissen. Een belang is in dit kader simpelweg wat goed is voor iemand. Dieren hebben bijvoorbeeld belang bij niet lijden, en dat belang vereist niet dat ze eerst slagen voor een test in redeneren — net zo min als in ons eigen geval.

---

Het tweede: dat zorgen een vorm van denken is

Er is een etymologie die het kennen waard is. Het Catalaanse en Spaanse werkwoord voor «zorgen», cuidar, stamt af van het Latijnse cōgitare: denken. In die talen delen zorgen en denken dus een wortel — een nuttige correctie op de aanname dat het ene de zachte versie van het andere is.

De zorgethiek, door Carol Gilligan geformuleerd tegenover het abstracte, op rechtvaardigheid gebaseerde model van morele ontwikkeling dat eraan voorafging, beschrijft het morele leven als antwoord op de behoeften van een individu dat daar niet alleen in kan voorzien. Het kenmerk ervan is aandacht voor detail: de kleine dingen, de minuscule gebaren, die uiteindelijk een leven draaglijk maken. Een sanctuary draait precies daarop. Voerschema's, loophulpmiddelen, medicatieschema's, weten welk dier niet samen met welk ander kan worden gehuisvest. Het is geen filosofie van grote principes. Het is een filosofie van dinsdagochtend.

Het gebruikelijke bezwaar is dat zo'n ethiek bekrompen is — dat als moraal voortkomt uit relaties, ze alleen degenen bereikt die we toevallig kennen, waardoor de meeste dieren buiten beeld blijven. Theoretici als Josephine Donovan, Carol Adams en Grace Clement hebben het overtuigend weerlegd. We kunnen geen dragers van zorg zijn, betoogt Donovan, als we niet in staat zijn ons te bekommeren om de belangen van wezens van wie we weten dat ze lijden. En de bekrompen lezing bezwijkt onder haar eigen logica: ook met het overgrote deel van de mensheid hebben we geen persoonlijke relatie, en niemand concludeert daaruit dat het aanvaardbaar is hen in de steek te laten.

De Spaanse filosofe Angélica Velasco Sesma beschrijft de verschuiving als de overgang van een arrogante naar een affectieve verhouding tot de niet-menselijke wereld — en betoogt dat juist dat de verbreding van de ethiek mogelijk maakt. Over hoe weten en zorgen van elkaar afhangen schreven we meer in ons stuk over de geest van dieren en wat we hun verschuldigd zijn.

---

Het derde: perspectiefneming, als vaardigheid

Humane education heeft een werkdefinitie die veeleisender is dan de reputatie ervan. De Academy of Prosocial Learning beschrijft het als een pedagogiek die cognitieve, affectieve en gedragsmatige groei bevordert via kritisch denken, probleemoplossing, perspectiefneming en empathie — in relatie tot mensen, dieren, de planeet en de verbanden daartussen.

Let op wat er in het midden van dat lijstje staat. Perspectiefneming is een vaardigheid, en zoals elke vaardigheid kun je haar oefenen of laten verkommeren. Het is ook, niet toevallig, het thema dat dit jaar voor Werelddierendag is gekozen: De wereld zien door hun ogen — waarover we hier schreven.

Het Open Sanctuary Project voegt eraan toe dat dit soort onderwijs meer doet dan kennis overdragen: het geeft leerlingen een manier om uit te zoeken wat ze werkelijk belangrijk vinden, en om daar vervolgens consequent naar te handelen. Dat is een ander leerdoel dan onthouden dat een varken vierenveertig tanden heeft, en een sanctuary is daar uitzonderlijk goed terrein voor.

---

Het vierde, en het minst besproken: een sanctuary bereikt leerlingen die de klas mist

Rodríguez was specialist in inclusief onderwijs, en hier doet zijn kader iets wat de meeste teksten over sanctuaries niet doen.

Universal Design for Learning (UDL), ofwel universeel ontwerp voor leren, vertrekt vanuit een bewering die voor de hand liggend klinkt en stelselmatig wordt genegeerd: leerbarrières zitten niet in de capaciteiten van leerlingen, maar vooral in starre lesmaterialen en -methoden. Als een kind geen toegang vindt tot een les die als tekst wordt aangeboden, stilzittend, in één register, dan zit het probleem in het ontwerp.

Een sanctuary heeft meer dan één deur naar dezelfde les. Een schoolboek heeft er één.

Een sanctuary is bijna het tegenovergestelde van dat ontwerp. Het is multizintuiglijk, lichamelijk en zonder haast; je kunt er binnenkomen via geluid, geur, beweging, aanraking of een verhaal in plaats van via lezen; het biedt ruimte aan heel verschillende tempo's tegelijk. Voor leerlingen met zintuiglijke of communicatieve verschillen, met aandachtsprofielen die de klas afstraft, of met een andere eerste taal dan de instructietaal, is dat geen leuke extra. Het kan het verschil zijn tussen onderwezen worden en werkelijk bereikt worden.

---

Werkt dit allemaal wel?

Het zou slechte praktijk zijn om te pleiten voor evidence-based onderwijs en dan het bewijs over te slaan.

Onderzoek naar bezoekerservaringen heeft uitgewezen dat immersieve ontmoetingen echte gedragsveranderingen ten opzichte van dieren en ecosystemen kunnen teweegbrengen, en — belangrijk — dat die veranderingen samenhangen met doelbewuste programma's voor morele vorming en niet met het bezoek alleen. Met andere woorden: de plek is noodzakelijk maar niet voldoende. Wat er wordt onderwezen, en hoe, doet het eigenlijke werk.

Het eerlijke voorbehoud is dat het vakgebied dunner is dan het zou moeten zijn. Humane education was eind negentiende en begin twintigste eeuw wijdverbreid en raakte daarna in onbruik, grotendeels omdat er heel weinig empirisch onderzoek werd gedaan om aan te tonen dat het werkte — niet omdat onderzoek liet zien dat het niet werkte. Moderne programma's melden een aanzienlijk bereik, en er is bewijs dat humane education in verband brengt met voordelen voor schoolprestaties en de ontwikkeling van leerlingen. Maar wie hier zekerheid claimt, overdrijft.

---

Wat het ons over onszelf leert

Er is nog een laatste bewering in het model van Rodríguez die je makkelijk als sentimenteel kunt lezen en die dat niet is.

Morele vorming die gericht is op dieren en leefgebieden, betoogt hij, keert terug als vrede tussen mensen. De redenering loopt via een parallel: ecologisch gezien is een gezond systeem er een met een hoge biodiversiteit, en een systeem waarin één soort zich uitbreidt en de andere verdringt, is kwetsbaar en wordt ziek. Ethisch gezien is een rechtvaardige samenleving er een die een verscheidenheid aan levenswijzen bevordert en respecteert, en het totalitaire systeem is de uiterste uitdrukking van onrecht. Kant formuleerde een smallere versie van dezelfde observatie — dat wreedheid tegenover dieren iemand ook in de omgang met andere mensen verhardt.

Waarmee we terug zijn bij het begin. Een opvang biedt onderdak aan sommige individuen, en dat is op zichzelf al de moeite waard. Maar een opvang die ook lesgeeft, verandert de omstandigheden die haar hebben gevuld — en dat is de enige manier waarop een van hen ooit minder nodig zal zijn.

Een opvang redt de dieren die er leven. Een opvang die lesgeeft, werkt aan de redenen waarom ze er kwamen.

---

Waar wij in beeld komen

Wij maken schoenen, en dat is iets kleiners dan een sanctuary runnen — we zouden niet anders beweren. Wat beide gemeen hebben, is het uitgangspunt: dat een dier iemand is en niet iets, en dat dit zou moeten veranderen wat we doen, niet alleen wat we voelen. Geen dierlijke materialen gebruiken is onze manier om daarnaar te handelen. De plekken steunen die onderdak bieden en lesgeven is een andere, en een die iedereen kan doen — sanctuaries draaien op donaties, vrijwilligers en bezoeken, en de meeste zullen je vertellen dat de bezoeken net zo veel tellen als de middelen. Je leest meer over het denken van waaruit we werken op onze pagina met waarden.

We willen afsluiten met een woord van dank aan de auteur van de belangrijkste bron achter dit stuk, voor het werk dat hij ons heeft nagelaten.